ايران ۽ عمان، جيڪي اسٽريٽ آف هرمز جا ٻه سامونڊي ڪناري وارا ملڪ آهن تن وچ ۾ ڳالهيون اصل ۾ سامونڊي اچ وڃ جي حفاظت، جهازن جي آزاد اچ وڃ ۽ اسٽريٽ جي مستقبل جي انتظام بابت آهن.
جون 2026ع ۾ ٻنهي ملڪن گڏيل طور تي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ته اسٽريٽ آف هرمز کي عالمي سامونڊي اچ وڃ لاءِ محفوظ ۽ کليل رکڻ ضروري آهي، پر ساڳئي وقت ايران ۽ عمان پنهنجي پنهنجي علائقائي پاڻيءَ تي خودمختياري ۽ حقن کي به تسليم ڪن ٿا. ٻنهي ملڪن هڪ گڏيل ورڪنگ گروپ قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو، جيڪو اسٽريٽ جي مستقبل جي انتظام، سامونڊي خدمتن ۽ انهن جي خرچن بابت تجويزون تيار ڪري.
جولاءِ ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ ٽيڪنيڪل ۽ سياسي سطح تي وڌيڪ ڳالهيون ٿيون، جن جو مقصد نيويگيشن جي حفاظت بابت ضروري معاهدي تائين پهچڻ هو.
عارضي سامونڊي رستو
عمان ان کان اڳ ئي انٽر نيشنل ميري ٽائيم آرگنائيزيشن (آءِ ايم او) سان گڏجي هڪ عارضي سامونڊي ڪوريڊور قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، جنهن ذريعي جهازن کي اسٽريٽ مان محفوظ نموني گذرڻ جو رستو ملي سگهي. عمان واضح ڪيو هو ته بين الاقوامي قانون تحت اسٽريٽ مان گذرندڙ جهازن تي ٽرانزٽ فيس لاڳو نه ٿيڻ گهرجي. پر آگسٽ ۾ صورتحال وڌيڪ پيچيده ٿي وئي.
تازين رپورٽن موجب ايران ۽ عمان وچ ۾ هڪ اهڙي انتظام تي اهم اڳڀرائي ٿي آهي، جنهن تحت اسٽريٽ مان گذرندڙ جهازن جي اچ وڃ کي ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ورهايو وڃي. رپورٽن مطابق تجويز آهي ته ايران خليج ۾ داخل ٿيندڙ جهازن جي اچ وڃ کي ڏسي، جڏهن ته عمان ٻاهر نڪرندڙ جهازن جي نگراني ڪري. ان سان گڏ سامونڊي حفاظت ۽ ماحولياتي خدمتن لاءِ فيس وٺڻ جو معاملو پڻ ڳالهين جو حصو آهي. پر اهو اڃا حتمي معاهدو ناهي.
فيس جو مسئلو به اهم آهي
ڳالهين ۾ هڪ وڏو اختلاف اسٽريٽ مان گذرندڙ تجارتي جهازن کان فيس وٺڻ بابت آهي. رپورٽن مطابق ايران اٽڪل 5 کان 7 سيڪڙو تائين فيس وٺڻ چاهي ٿو، جڏهن ته عمان 3 سيڪڙو جو تجويز ڏني آهي. آمريڪا ان خيال جي مخالفت ڪري رهيو آهي ۽ چاهي ٿو ته اسٽريٽ تان عالمي جهازن جي اچ وڃ بغير ڪنهن ٽرانزٽ فيس جي جاري رهي.
اصل مسئلو ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ آهي
ايران جو موقف اهو آهي ته صرف عمان سان معاهدو ٿيڻ سان اسٽريٽ مڪمل طور تي ٻيهر نه کلي سگهندي.
8 آگسٽ تي ايراني پرڏيهي وزير چيو ته عمان سان ڳالهين ۾ ٺاهه مڪمل ٿيڻ جي مرحلي ۾ آهي، پر اسٽريٽ ٻيهر کولڻ جو فيصلو ان ٺاهه کان الڳ ۽ وسيع معاملن سان ڳنڍيل آهي. ايران آمريڪا کان پابندين جي خاتمي، جنگ جي نقصانن جي ڀراءَ ۽ ايران خلاف آمريڪي فوجي ڪاررواين جي خاتمي جهڙيون ضمانتون گهري رهيو آهي.
ايران جي انقلابي گارڊز پڻ واضح ڪيو آهي ته هرمز کولڻ جو فيصلو عمان سان ٿيندڙ ڳالهين تي مدار نه ٿو رکي، پر اهو آمريڪا طرفان ايران جا شرط مڃڻ سان ڳنڊيل آهي.
تنهن ڪري اصل صورتحال ڇا آهي؟
مختصر طور ته ايران ۽ عمان وچ ۾ ڳالهين ۾ نظر ايندڙ اڳڀرائي ٿي آهي. مستقبل ۾ اسٽريٽ جي نيويگيشن ۽ انتظام لاءِ گڏيل ميڪنزم تي ڪم جاري آهي.
ايران ۽ عمان پنهنجي پنهنجي علائقائي پاڻين تي خودمختياري برقرار رکڻ چاهين ٿا.
جهازن جي اچ وڃ لاءِ عارضي ڪوريڊور بابت انتظام به ڪيا ويا آهن.
ايران طرفان جهازن جي آمدرفت جي نگراني ۽ فيس وٺڻ جو تصور ڳالهين ۾ موجود آهي.
عمان آزاد نيويگيشن ۽ بين الاقوامي قانون تي زور ڏئي رهيو آهي.
پر اڃا تائين ڪو مڪمل، ٻنهي ملڪن وچ ۾ ڪو حتمي ٺاهه موجود ناهي.
سڀ کان وڏو سوال اهو آهي ته آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ پابندين، فوجي موجودگي ۽ اسٽريٽ جي انتظام بابت وسيع معاملو ڪيئن طئي ٿئي ٿو.
اهو به اهم آهي ته جون جي اسلام آباد ٺاهه ۾ ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ عارضي طور تجارتي جهازن جي محفوظ ۽ بغير فيس اچ وڃ بحال ڪرڻ، ۽ عمان سان گڏجي هرمز جي مستقبل جي انتظام بابت ڳالهائڻ جو بنياد رکيو ويو هو.
تنهنڪري هن وقت ايران ۽ عمان جو هرمز بابت آخري معاهدو ٿي ويو آهي سو چوڻ درست نه ٿيندو. وڌيڪ درست ڳالهه اها آهي ته ٻنهي ملڪن وچ ۾ هڪ عبوري ۽ مستقبل جي انتظام بابت ٺاهه تي ڳالهين جو آخري مرحلو هلي رهيو آهي، جڏهن ته اسٽريٽ کي مڪمل طور کولڻ جو فيصلو ايران ۽ آمريڪا جي وسيع سياسي ۽ فوجي سمجهوتي سان جڙيل آهي.
ٽي ايس ايل ريسرچ ڊيسڪ
