منظور شيخ
پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي وچ ۾ هڪ اهم گڏيل دفاعي ٺاهه مڪي ۾ طئي ڪيو ويو آهي، جنهن هيٺ ٽنهي ملڪن مان ڪنهن به هڪ تي هٿياربند حملو سڀني تي حملو تصور ڪيو ويندو. معاهدي تي پاڪستان جي وزيراعظم شهباز شريف، سعودي ولي عهد محمد بن سلمان ۽ ترڪي جي صدر رجب طيب اردوغان صحيحون ڪيون.
هي معاهدو اهڙي وقت سامهون آيو آهي، جڏهن ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا وچ ۾ جنگ ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل ڇڪتاڻ وچ اوڀر جي روايتي سيڪيورٽي ترتيب کي تبديل ڪري رهي آهي. خطي ۾ آمريڪي فوجي موجودگي، نار جي ملڪن جي سلامتي، ايران سان لاڳاپا ۽ توانائي جي رستن جي تحفظ بابت نوان سوال پيدا ٿي رهيا آهن.
نئين معاهدي جي اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي، جو پاڪستان ۽ سعودي عرب اڳ ئي هڪ الڳ اسٽريٽيجڪ دفاعي ٺاهه تي صحيحون ڪري چڪا آهن. اهو معاهدو 17 سيپٽمبر 2025ع تي رياض ۾ شهباز شريف ۽ محمد بن سلمان وچ ۾ ٿيو هو ۽ ان ۾ به واضح ڪيو ويو هو ته هڪ ملڪ خلاف اڳرائي ٻنهي خلاف اڳرائي سمجهي ويندي.
هاڻي ترڪي جي شموليت ان ٻطرفي دفاعي بندوبست کي ٽن ملڪن جي وسيع سيڪيورٽي فريم ورڪ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. جيتوڻيڪ نئين معاهدي کي ڪنهن خاص ملڪ خلاف فوجي اتحاد طور پيش نه ڪيو ويو آهي، پر ان جو وقت ۽ خطي ۾ پيدا ٿيل صورتحال ان کي غيرمعمولي اهميت ڏئي ٿي.
ٽنهي ملڪن جي مختلف طاقت
هن نئين بندوبست ۾ ٽنهي ملڪن جون پنهنجون منفرد قوتون آهن. پاڪستان وٽ ايٽمي صلاحيت ۽ وڏي فوجي طاقت آهي، ترڪي نيٽو جو اهم ميمبر ۽ خطي جي مضبوط فوجي ۽ دفاعي ٽيڪنالاجي رکندڙ ملڪ آهي، جڏهن ته سعودي عرب وٽ وڏي معاشي ۽ مالي طاقت، تيل جا وسيلا ۽ علائقي ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي حيثيت آهي.
ان ڪري هي رڳو هڪ روايتي دفاعي معاهدو نه، پر ٽن مختلف قسمن جي طاقت جو گڏجڻ به آهي.
پاڪستان هن وقت آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ سفارتي ڪوششن ۾ ڪردار ادا ڪري رهيو آهي، جڏهن ته ترڪي غزه ۾ جنگ ختم ڪرائڻ ۽ سفارتي حل لاءِ سرگرم آهي. سعودي عرب پاڻ به وچ اوڀر جي موجوده بحران ۾ هڪ اهم ڌر آهي.
سعودي عرب لاءِ آمريڪي سيڪيورٽي واري ڇٽيءَ جو سوال
سعودي عرب ڏهاڪن کان آمريڪا سان مضبوط دفاعي لاڳاپن تي ڀاڙيندو رهيو آهي. پر وچ اوڀر ۾ تازين جنگين ۽ آمريڪي مفادن ۽ فوجي اڏن تي حملن کانپوءِ علائقي جي ملڪن ۾ اهو سوال وڌيڪ اهم ٿيو آهي ته ڇا مستقبل ۾ سندن سيڪيورٽي مڪمل طور تي آمريڪي تحفظ تي دارومدار رکي سگهي ٿي.
اهڙي صورتحال ۾ رياض جو پاڪستان ۽ ترڪي سان دفاعي لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ هڪ قسم جي سيڪيورٽي ڊائورسيفڪيشن (diversification) طور به ڏٺو پيو وڃي. نئون معاهدو لازمي طور تي آمريڪي اتحاد جو متبادل نه آهي، پر اهو ضرور ظاهر ڪري ٿو ته سعودي عرب پنهنجي دفاعي اختيارن کي وسيع ڪرڻ چاهي ٿو.
پاڪستان لاءِ هندستان جو عنصر
پاڪستان لاءِ به هي معاهدو اهم آهي. اسلام آباد ڊگهي عرصي کان هندستان سان پنهنجي سيڪيورٽي مسئلن ۾ عالمي ۽ علائقائي حمايت چاهيندو رهيو آهي. سعودي عرب ۽ ترڪي سان دفاعي لاڳاپن جو وڌيڪ مضبوط ٿيڻ پاڪستان کي خطي ۾ سفارتي ۽ دفاعي سهڪار جو نئون دائرو فراهم ڪري سگهي ٿو.
ٻئي طرف، هندستان لاءِ اهڙي اڳڀرائي پڪ سان سٺي خبر نه هوندي، ڇاڪاڻ ته پاڪستان سان سعودي عرب جا اڳ ۾ ئي مضبوط دفاعي لاڳاپا هئا ۽ هاڻي ترڪي به ساڳئي فريم ورڪ ۾ شامل ٿي ويو آهي.
ترڪي جا پنهنجا سيڪيورٽي خدشا
ترڪي لاءِ صورتحال مختلف آهي. اهو نيٽو جو ميمبر هجڻ باوجود پنهنجي علائقائي سلامتي بابت ڪيترن ئي نون چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي. شام، عراق، ايران، روس، اسرائيل ۽ ڪاري سمنڊ جي تبديل ٿيندڙ صورتحال انقره لاءِ پيچيده سيڪيورٽي ماحول پيدا ڪري رهي آهي.
ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا وچ ۾ وڌندڙ تڪرار ترڪي لاءِ به نوان خطرا پيدا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو جغرافيائي طور تي انهن تبديلين جي بلڪل ويجهو آهي.
ڇا هي آمريڪي سيڪيورٽي واري ڇٽي ۾ پيدا ٿيل خلا ڀريندو؟
اصل سوال اهو آهي ته ڇا پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي جو هي معاهدو مستقبل ۾ وچ اوڀر ۾ آمريڪي سيڪيورٽي ڇانوَ جي جاءِ وٺڻ جي ڪوشش بڻجي سگهي ٿو؟
في الحال ان نتيجي تي پهچڻ جلدي ٿيندو. ٽنهي ملڪن جا آمريڪا سان پنهنجا الڳ لاڳاپا آهن ۽ معاهدي کي ڪنهن ”اسلامي نيٽو“ يا آمريڪا مخالف فوجي اتحاد طور سرڪاري طور تي پيش نه ڪيو ويو آهي. پر هي ضرور ظاهر ڪري ٿو ته خطي جا اهم ملڪ پنهنجي سلامتي لاءِ هڪ کان وڌيڪ آپشن پيدا ڪرڻ چاهين ٿا.
ايران جو ردعمل به هن معاهدي جي مستقبل لاءِ اهم هوندو. ايران ۾ ڪجهه اڳواڻن اڳ ئي معاهدي تي تنقيد ڪئي آهي، جڏهن ته تهران جي سرڪاري موقف جا وڌيڪ تفصيل سامهون اچڻ باقي آهن. جيڪڏهن ايران هن بندوبست کي پنهنجي خلاف اتحاد سمجهي ٿو ته صورتحال وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. اهڙي صورت ۾ پاڪستان لاءِ هڪ طرف پنهنجي دفاعي واعدن ۽ ٻئي طرف ايران سان پاڙيسري ۽ سفارتي لاڳاپن وچ ۾ توازن برقرار رکڻ وڏو امتحان هوندو.
ان سان گڏ اسرائيل ۽ آمريڪا به هن نئين دفاعي بندوبست کي نظرانداز نه ڪندا. مستقبل ۾ جيڪڏهن ٻين علائقائي ملڪن به هن فريم ورڪ سان ڪنهن شڪل ۾ سهڪار يا شموليت اختيار ڪئي ته وچ اوڀر جي طاقت جو توازن وڌيڪ تبديل ٿي سگهي ٿو. مڪي جو هي معاهدو، تنهنڪري، رڳو ٽن ملڪن جي دفاعي سهڪار جو اعلان نه، پر ايران-اسرائيل-آمريڪا جنگ کانپوءِ وچ اوڀر ۾ نئين سيڪيورٽي ۽ سفارتي ترتيب جي شروعات جو هڪ اهم اشارو به ٿي سگهي ٿو.
