قاضي فيض محمد (1908ع – 1982ع) سنڌ جي انهن ناليوارن سياسي، سماجي ۽ ادبي شخصيتن مان هڪ هو، جن پنهنجي سموري زندگي هارين، پورهيتن، جمهوريت ۽ سنڌ جي قومي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو نه رڳو سنڌ جي هاري تحريڪ جو اهم اڳواڻ هو، پر هڪ مدبر سياستدان، قانوندان، اديب ۽ ترقي پسند دانشور پڻ هو
قاضي فيض محمد جو جنم ضلعي نوشهروفيروز جي ڳوٺ هالاڻي ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ قانون جي شعبي کي اختيار ڪيو، پر وڪالت کي ذاتي دولت ڪمائڻ بدران غريبن ۽ مظلومن جي خدمت جو ذريعو بڻايو. هو ڪيترن ئي هارين جا ڪيس بنا معاوضي جي وڙهندو هو ۽ سندن حقن لاءِ عدالتن توڙي سياسي ميدان ۾ آواز اٿاريندو رهيو.
هاري تحريڪ ۾ ڪردار
قاضي فيض محمد جو نالو ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي سان گڏ احترام سان ورتو ويندو آهي. هو سنڌ هاري ڪاميٽي جي سرگرم اڳواڻن مان هو ۽ حيدر بخش جتوئي سان گڏجي هارين جي حقن لاءِ تاريخي جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين
ان دور ۾ سنڌ جا هاري وڏيرڪي نظام ۽ زمينداري استحصال هيٺ زندگي گذاري رهيا هئا. سندن محنت جو مناسب اجورو نه ملندو هو ۽ زمين تي سندن حقن کي تسليم نه ڪيو ويندو هو. قاضي فيض محمد ۽ سندس ساٿين هارين کي منظم ڪيو ۽ کين سندن قانوني، معاشي ۽ سياسي حقن بابت آگاهي ڏني.
سندن جدوجهد جا اهم مقصد هي هئا
هارين کي سندن محنت جو منصفاڻو حصو ڏيارڻ, زميندارن جي ناجائز استحصال خلاف آواز اٿارڻ, هارين کي سماجي ۽ معاشي تحفظ فراهم ڪرائڻ، پورهيتن ۽ مزدورن جي حقن جو تحفظ ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ اظهار جي آزادي جي حمايت.
سياسي جدوجهد
قاضي فيض محمد صرف هارين جي سياست تائين محدود نه رهيو. هن ملڪ ۾ جمهوريت جي بحالي، ون يونٽ جي خاتمي ۽ سنڌي ٻوليءَ جي حقن لاءِ پڻ سرگرم جدوجهد ڪئي. هو ون يونٽ جي سخت مخالفن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ تہ سندس خيال ۾ اهو قدم ننڍن صوبن جي قومي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي نقصان پهچائي رهيو هو.
هو سنڌ هاري ڪاميٽي سان گڏوگڏ عوامي ليگ جي سنڌ شاخ جو سيڪريٽري پڻ رهيو ۽ بعد ۾ آل پاڪستان عوامي ليگ جو سينيئر وائيس پريزيڊنٽ بڻيو.
ادب ۽ فڪر
قاضي فيض محمد هڪ اديب پڻ هو. سندس فڪري ۽ ادبي ڪم ترقي پسند سوچ جو عڪس آهي. هن ناول پڻ لکيا، جن مان اڻڄاڻ خاص اهميت رکي ٿو. سندس تحريرن ۾ سماجي انصاف، انساني آزادي، قومي سجاڳي ۽ مظلوم طبقي جي مسئلن کي نمايان حيثيت حاصل آهي.
هو صوفي فڪر ۽ سنڌ جي موسيقيءَ سان به گهري دلچسپي رکندو هو. سندس شخصيت ۾ سياست، ادب ۽ روحانيت جو هڪ خوبصورت سنگم ڏسڻ ۾ اچي ٿو.
1971ع کان پوءِ
1971ع جي سياسي واقعن کان پوءِ قاضي فيض محمد ڪجهه عرصي لاءِ خود ساخته جلاوطني اختيار ڪئي، پر سندس سياسي ۽ فڪري وابستگي هارين، پورهيتن ۽ جمهوريت سان آخري دم تائين قائم رهي.
ورثو
قاضي فيض محمد جو سڀ کان وڏو ورثو سندس اصولي سياست آهي. هن اقتدار، ذاتي مفادن ۽ سياسي مصلحتن بدران هميشه عوامي حقن کي ترجيح ڏني. هو سمجهندو هو ته:
"هارين جي آزادي کان سواءِ سماجي انصاف ممڪن ناهي، ۽ سماجي انصاف کان سواءِ جمهوريت رڳو هڪ نعرو بڻجي وڃي ٿي.”
اڄ به سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ ۾ قاضي فيض محمد کي هڪ اهڙي اڳواڻ طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو هر پل مظلوم طبقي جي حقن، جمهوريت جي بالادستي ۽ سنڌ جي قومي سڃاڻپ جي تحفظ لاءِ وقف ڪيو. ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي سان گڏ سندس جدوجهد سنڌ جي هاري تحريڪ جو هڪ روشن باب آهي، جيڪو ايندڙ نسلن لاءِ جدوجهد، اصول پسندي ۽ عوامي خدمت جو هڪ مثالي نمونو بڻيل رهندو. — ٽي ايس ايل
